Skˇlavefur
Vefur Ůjˇ­skjalasafns ═slands
I Saga 203 Minnispunktar Til baka ->
Dr. Werner Gerlach
(1891 ľ 1963)

Dr. Werner Gerlach
Dr. Werner Gerlach.


Dr. Robert R÷ssle
Dr. Robert R÷ssle.






MeinafrŠ­istofnun hßskˇlans Ý Basel
MeinafrŠ­istofnun hßskˇlans Ý Basel
ß d÷gum ■eirra R÷ssles og Gerlachs.



































Gerlach ß lei­ til hafnar Ý gŠslu breskra hermanna
Gerlach ß lei­ til hafnar Ý ReykjavÝk
Ý gŠslu breskra hermanna.
Werner Gerlach fŠddist Ý Wiesbaden 4. september 1891. Hann lŠr­i lŠknisfrŠ­i Ý TŘbingen og MŘnster og Ý fyrri heimsstyrj÷ldinni ■jˇna­i hann Ý sj˙kraflutningadeild 6. herfylkisins og Ý řmsum hreinlŠtisdeildum ß vesturvÝgst÷­vunum og hlaut jßrnkrossinn fyrir framg÷ngu sÝna. Hann lauk doktorsprˇfi lŠknisfrŠ­i 1917 og starfa­i sem herlŠknir Ý Tyrklandi 1917-1919. Fyrir st÷rf sÝn ■ar fÚkk hann jßrnhßlfmßnann. ┴ri­ 1920 var­ hann a­sto­arma­ur ß meinafrŠ­istofnuninni Ý Wiesbaden, fÚkk sÝ­an hann st÷­u a­sto­armanns vi­ meinafrŠ­ideild hßskˇlans Ý Jena og ger­ist loks hŠgri h÷nd Robert R÷ssle sem var prˇfessor vi­ hßskˇlann Ý Basel Ý Sviss. R÷ssle střr­i meinafrŠ­ideild hßskˇlans ßrin 1922-29. Hann var virtur og vel lßtinn Ý hßskˇlalÝfi Basel og og breytti meinafrŠ­ideildinni Ý ÷fluga vÝsindastofnun. Ůegar hann hvarf til starfa Ý BerlÝn ßri­ 1929 tˇk Gerlach vi­ starfi hans og var yfirma­ur stofnunarinnar til ßrsins 1936 er honum var viki­ ˙r starfi vegna stjˇrnmßlaafskipta sem hann sinnti af kappi Ý trßssi vi­ bann hßskˇlans vi­ slÝku framfer­i.

Gerlach haf­i veri­ vel lßtinn kennari og duglegur frŠ­ima­ur ß ■eim tÝma sem hann starfa­i Ý Basel sem a­sto­arma­ur R÷ssle. Hann lÚt vÝ­a til sÝn taka og jˇk umsvif meinafrŠ­istofnunarinnar allnokku­. Hins vegar er tÝmabils hans sem yfirmanns s÷mu stofnunar minnst Ý Basel sem skuggaskei­s Ý s÷gu hennar. Gerlach tˇk virkan ■ßtt Ý starfi nasistaflokksins, ■rßtt fyrir a­ hafa lofa­ stjˇrn hßskˇlans a­ skipta sÚr ekki af stjˇrnmßlum. Vegna ■essa var honum viki­ ˙r starfi ßri­ 1936. Gerlach skaut ■ß mßli sÝnu til ßfrřjunardˇmstˇls sem dŠmdi honum aftur ■au embŠtti sem hann haf­i ß­ur gegnt. Sk÷mmu sÝ­ar var Gerlach kvaddur til Ůřskalands og ger­ur a­ prˇfessor vi­ hßskˇlann Ý Jena og deildarforseta lŠknadeildar skˇlans, a­ vÝsu Ý trßssi vi­ vilja rektors skˇlans, en me­ tilstyrk Himmlers vinar sÝns. Ůessum st÷­um gegndi Gerlach ■ar til hann var ger­ur a­ a­alrŠ­ismanni Ůjˇ­verja ß ═slandi Ý aprÝl 1939.

Hßskˇlinn Ý Jena var mi­st÷­ kynbˇta og erf­afrŠ­irannsˇkna nasista. Gerlach var vinur Himmlers, sem veitti honum a­gang a­ ÷llum hryllingsb˙­um SS ■annig a­ Gerlach haf­i sta­gˇ­a ■ekkingu ß glŠpafrŠ­um og me­fer­ nasista ß ■řskum afbrotam÷nnum. ١r Whitehead telur ljˇst a­ Gerlach hafi ästunda­ krufningar ß lÝkum fanga Ý Buchenwald-fangab˙­unumô ß sama tÝma og hann gegndi st÷rfum vi­ Jena hßskˇla. Nasistar t÷ldu a­ afbrotahneig­ vŠri arfgeng og beittu v÷nunum til a­ koma Ý veg fyrir a­ glŠpamenn fj÷lgu­u sÚr. Einnig var samkynhneig­ refsiver­. Ůessi vi­horf voru bakgrunnur starfsvettvangs Gerlachs Ý Jena og hafa eflaust mˇta­ afst÷­u hans til me­fer­ar afbrotamanna.

Werner Gerlach kom til ═slands sem a­alrŠ­isma­ur Ůjˇ­verja Ý aprÝl 1939. Hann var hinga­ kominn Ý erindum Heinrichs Himmlers, sem var yfirma­ur SS og ■řsku l÷greglunnar. Gerlach var m.a. Štla­ a­ hamla gegn and■řskum ßrˇ­ri Ý fj÷lmi­lum og menningarlÝfi ═slendinga. Ůjˇ­verjar litu sem kunnugt er me­ vel■ˇknun til hins norrŠna kynstofns og ekki sÝst ═slendinga. Dr. Bernhard Kummer, kennari vi­ Jena hßskˇla og einn helsti lŠrifa­ir Himmlers um norrŠn efni, rita­i bˇk um ■ann "andlega fjßrsjˇ­" sem Ůjˇ­verjar gŠtu sˇtt til ═slands; hetjulund og sŠmd vÝkinga, frŠndrŠkni og ■jˇ­areiningu, svo eitthva­ sÚ nefnt. HÚr ßtti Gerlach a­ finna ■essar gersemar og nřta fyrir Ůjˇ­verja, en upprŠta hismi, meinsemdir og andst÷­u gegn Ůjˇ­verjum. Minnispunktar hans bera ■a­ gl÷gglega me­ sÚr a­ hann hefur or­i­ fyrir sßrum vonbrig­um me­ ═slendinga og ni­ursta­a hans var s˙ a­ ■eir sem h÷f­u dßsama­ eiginleika ■essarar smß■jˇ­ar nor­ur vi­ ysta haf hef­u fari­ villur vega svo um muna­i.

Gerlach rŠkti starf sitt ß ═slandi af e­lislŠgri samviskusemi. Hann var eins og grßr k÷ttur Ý Stjˇrnarrß­sh˙sinu ■ar sem hann kvarta­i grimmt yfir bl÷­um og ˙tvarpi. Hann kalla­i lÝka menn ß sinn fund til a­ tala ■ß til, ef honum ■ˇtti ■ess ■urfa. Einn ■eirra var Valtřr Stefßnsson, ritstjˇri Morgunbla­sins. Honum vir­ist hafa sta­i­ stuggur af ■essum ■řska ßkafamanni. Gerlach var hßvaxinn og dßlÝti­ boginn Ý baki. Hann ■ˇtti skapstˇr og hrokafullur og var­ fljˇtlega ˇvinsŠll ß ═slandi. ═slenskir rß­herrar, sem h÷f­u Ýmigust ß honum vegna sÝfelldra kvartana hans, k÷llu­u hann sÝn ß milli "Geirlßk" e­a "sß k˙pti" svo a­rir ßttu­u sig ekki ß um hvern var rŠtt.

Hinn 10. maÝ 1940 hernßmu Bretar ═sland og eitt af ■eirra fyrstu verkum var a­ handtaka Gerlach rŠ­ismann og fj÷lskyldu hans. Hann var sÝ­an fluttur til Englands og fangelsa­ur, en lßtinn laus 1941 Ý skiptum fyrir breska stjˇrnarerindreka. Ůegar hann sneri aftur til Ůřskalands var hann skipa­ur fulltr˙i ■řska utanrÝkisrß­uneytisins Ý verndarrÝkinu BŠheimi og MŠri (n˙verandi TÚkklandi) og sÝ­ar menningarfulltr˙i Ý ■řska sendirß­inu Ý ParÝs. ═ Prag starfa­i hann hins vegar nßi­ me­ Reinhard Heydrich, sem var landstjˇri Ůjˇ­verja Ý verndarrÝkinu - hann var ekki undirma­ur hans Ý beinum skilningi, heldur ekki Hermanns G÷rings. Jafnhli­a st÷rfum fyrir utanrÝkisrß­uneyti­ bar Gerlach hins vegar ßfram foringjatign Ý SS-li­inu og yfirma­ur ■ess var Heinrich Himmler.

ä═ ßg˙st 1945 handtˇku BandarÝkjamenn Gerlach og hÚldu honum Ý fangab˙­um Ý Ůřskalandi ß me­an ■eir ranns÷ku­u mßl hans fram ß ßri­ 1948. Eftir a­ Gerlach var lßtinn laus, ßtti hann ekki afturkvŠmt til starfa Ý ■řskum hßskˇlum, ■ar sem hann haf­i bori­ foringjatign Ý SS-li­inu og gegnt forystust÷rfum fyrir Nasistaflokkinn ■řska. Hann tˇk ■ß h÷ndum saman vi­ annan starfsbrˇ­ur sinn, lŠkni, og stofnu­u ■eir fyrirtŠki um rannsˇknast÷­ Ý meinafrŠ­i ß BŠjaralandi. St÷­ ■essi tˇk vi­ sřnum frß řmsum sj˙krah˙sum og gekk reksturinn ßgŠtlega. St÷­ina rak Gerlach til dßnardags 1963, en glŠsilegum vÝsindaferli hans lauk Ý raun, ■egar hann tˇk a­ sÚr a­alrŠ­ismannsembŠtti­ Ý ReykjavÝk 1939.ô*

Sj÷ ßrum eftir fŠ­ingu Werners Gerlachs Ý Wiesbaden var fyrsti dÝsilmˇtor heimsins gangsettur Ý eldspřtnaverksmi­junni Ý Kempten, sem er tŠplega sj÷tÝu ■˙sund manna bŠr Ý Su­ur-Ůřskalandi. Hinn 31. ßg˙st 1963 st÷­va­ist lÝfsmˇtor ■essa fyrrum a­alrŠ­ismanns Ůjˇ­verja ß ═slandi Ý ■essum sama bŠ, sem getur raki­ s÷gu sÝna aftur til 15. aldar fyrir Krists bur­.

_______________________
* ١r Whitehead, upplřsingar Ý t÷lvupˇsti 2004.03.17.

Heimildir:

Catalogus Professorum Halensis
Die Geschichte der Pathologie in Basel

١r Whitehead, Ëfri­ur Ý a­sigi,
ReykjavÝk: Almenna bˇkafÚlagi­, 1980
١r Whitehead, StrÝ­ fyrir str÷ndum,
ReykjavÝk: Almenna bˇkafÚlagi­, 1985
١r Whitehead, Milli vonar og ˇtta,
ReykjavÝk: Vaka-Helgafell, 1995
١r Whitehead, Bretarnir koma,
ReykjavÝk: Vaka-Helgafell, 1999.

Prˇfessor ١r Whitehead er ■÷kku­ margvÝsleg a­sto­ vi­ samantekt ■essara upplřsinga um Dr. Werner Gerlach.