Stóridómur

Skjaliđ

Skjaliđ er varđveitt í safni Alţingis hins forna, dómabók 1263-1635, úr fórum Jóns Péturssonar háyfirdómara. Ţetta eru uppskriftir af ýmsum dómum frá ţessu nćrri 400 ára tímabili.

Efni skjalsins

Stóridómur var settur 1564 og er til í mörgum uppskriftum. Ţetta dómasafn mun ritađ um 1635 svo hér er ekki frumskjal ađ rćđa. Ţess ber einnig ađ gćta ađ smávćgilegur orđamunur er á einstökum uppskriftum. Stóridómur er birtur í Fornbréfasafni, 14. bindi, og munar nokkru á ţeirri útgáfu og ţessu skjali. M.a. vantar hér nafn eins dómanda og annar er tvítalinn, einnig hefur ein setning falliđ niđur. Ţetta skiptir ţó sárlitlu efnislega. Skriftin er mjög bundin og mikiđ um skammstafanir.

Sögulegt baksviđ

Stóridómur er löggjöf sem samţykkt var á Alţingi 1564 og stađfest af Danakonungi ári síđar. Stóridómur fjallađi um brot í siđferđismálum, ţar sem miklu ţyngri refsingar voru settar viđ slíkum brotum og fleiri atriđi talin til brota en áđur hafđi veriđ. Í stađ kirkjunnar sá umbođsmađur konungs nú um ađ innheimta sektir fyrir ţessi brot og var ţađ konungi allnokkur tekjulind.

Samkvćmt Stóradómi var refsađ fyrir ţrenns konar brot: Sifjaspell (kynmök ćttingja og tengdra), hórdóm (framhjáhald hjóna) og frillulífi (lauslćti ógiftra). Refsingar voru flokkađar nákvćmlega eftir eđli brota og gátu veriđ allt frá lágmarkssektum til aleigumissis. Einnig var tekin upp líflátsrefsing viđ alvarlegustu brotunum ţar sem karlar voru hálshöggnir en konum drekkt í Drekkingarhyl á Ţingvöllum. Hörđ ákvćđi Stóradóms leiddu m.a. stundum til svonefndra dulsmála ţar sem barnsfćđingu var leynt og barn jafnvel deytt.

Stóridómur var međal mikilvćgustu og afdrifaríkustu laga sem Danakonungur lét setja á Íslandi eftir siđaskipti 1550. Dómurinn var Íslendingum ţungbćr ráđstöfun, enda fjöldi manna líflátinn samkvćmt honum, sendur í fangavist erlendis, beittur líkamlegum pyndingum eđa látinn sćta sektargreiđslum. Á síđari hluta 18. aldar urđu refsingar samkvćmt Stóradómi mildari. Hćgt var ađ sćkja um náđun til konungs sem gat leitt til ţess ađ dauđadómi var breytt í fangelsisvist. Á fyrri hluta 19. aldar var hćtt ađ dćma konur til dauđa fyrir dulsmál. Stóridómur var ţó ekki ađ fullu afnuminn fyrr en međ nýjum refsilögum í Danmörku og á Íslandi 1870.

Heimildir

Glögg greinargerđ er um Stóradóm í yfirliti Einars Laxness um Íslandssögu (Íslandssaga a-ö, III. bindi. Reykjavík 1995. Vaka-Helgafell) og er hér byggt á henni. Ţar er einnig ađ finna gagnlega heimildaskrá.